Chia sẻ của Nhà báo Hải Vân – Tạp chí Kinh tế và Môi trường 

Ba ngày thực địa tại Quảng Ngãi và Đà Nẵng không chỉ mang lại thêm thông tin về chuyển đổi năng lượng. Điều đọng lại rõ nhất sau chuyến đi là cơ hội được quan sát trực tiếp cách các doanh nghiệp đang chuẩn bị cho một tương lai phát thải thấp và hiểu rằng chuyển đổi năng lượng không diễn ra ở một nhà máy, một công nghệ hay một dự án riêng lẻ, mà là sự dịch chuyển đồng thời của cả một hệ sinh thái công nghiệp.

Cuộc gặp mặt trao đổi giữa GIZ và doanh nghiệp, các cơ quan báo chí. Ảnh: Trung tâm Truyền Thông MOST.

Từ góc độ này, chương trình đã được tổ chức rất tốt. Công tác hậu cần được chuẩn bị chu đáo, lịch trình hợp lý và nhịp độ làm việc vừa đủ để các nhà báo có thời gian quan sát, ghi chép và trao đổi tại hiện trường. Việc kết nối với doanh nghiệp cũng được chuẩn bị kỹ lưỡng, tạo điều kiện để người tham gia tiếp cận trực tiếp với lãnh đạo doanh nghiệp và các chuyên gia kỹ thuật thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua các bài trình bày. Đây là yếu tố quan trọng giúp các phiên làm việc diễn ra cởi mở và tạo thuận lợi cho hoạt động tác nghiệp.

Ba điểm đến của chương trình cũng cho thấy một cách tiếp cận khá thú vị. Nếu nhìn riêng từng điểm, đây là ba câu chuyện khác nhau: điện mặt trời nổi, chuyển đổi của một doanh nghiệp lọc hóa dầu và sản xuất khí công nghiệp. Nhưng khi đặt cạnh nhau, có thể thấy chương trình đã phác họa những mắt xích khác nhau trong cùng một quá trình chuyển đổi năng lượng.

Thực địa về điện mặt trời nổi đặt ra câu hỏi về những nguồn năng lượng mới và các điều kiện để chúng có thể phát triển bền vững. Chương trình làm việc tại Công ty Cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) mở ra góc nhìn về cách một doanh nghiệp trong ngành lọc hóa dầu đang chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi thông qua các nghiên cứu về hydrogen, Power-to-Liquid và giảm phát thải. Trong khi đó, chuyến thăm Nhà máy Messer Quảng Ngãi – dự án sản xuất khí công nghiệp của Tập đoàn Messer tại Khu kinh tế Dung Quất – lại cho thấy vai trò của hạ tầng khí công nghiệp trong việc hỗ trợ các ngành sản xuất phát thải thấp. Ba điểm đến khác nhau nhưng cùng gợi mở một nhận thức: chuyển đổi năng lượng không chỉ là câu chuyện của ngành điện mà là sự thay đổi của cả chuỗi giá trị công nghiệp.

Phỏng vấn với đại diện tại Nhà máy Messer Quảng Ngãi. Ảnh: GIZ.

Dự án điện mặt trời nổi của Damintech. Nguồn ảnh: Nhà báo Ngô Hà.

Tuy nhiên, chính từ thực tiễn này cũng xuất hiện một bài học đáng suy ngẫm.  

Giá trị của chương trình hiện vẫn phụ thuộc khá nhiều vào nền tảng kiến thức của mỗi một người tham gia. Với những phóng viên đã có thời gian theo dõi lĩnh vực năng lượng, việc kết nối thông tin giữa các điểm đến và xác định hướng khai thác đề tài diễn ra tương đối thuận lợi. Ngược lại, đối với các phóng viên trẻ hoặc chưa chuyên sâu về năng lượng, việc tiếp nhận một lượng lớn thông tin kỹ thuật trong thời gian ngắn là không dễ. Những khái niệm như điện mặt trời nổi, hydrogen xanh, khí công nghiệp hay Power-to-Liquid đều đòi hỏi một bối cảnh nhất định để có thể hiểu đúng và từ đó đặt ra những câu hỏi phù hợp khi làm việc với doanh nghiệp.

Một quan sát khác, những thông tin tạo nên giá trị báo chí lớn nhất thường xuất hiện sau khi phần trình bày chính thức kết thúc. Tại địa điểm trình diễn điện mặt trời nổi, nhiều vấn đề về quy hoạch, hạ tầng truyền tải hay các đánh đổi môi trường chỉ thực sự được làm rõ trong các cuộc trao đổi trực tiếp với doanh nghiệp. Tại BSR, những câu chuyện thu hút sự quan tâm của báo chí cũng chủ yếu được hình thành từ các cuộc phỏng vấn về chi phí điện phân, lộ trình Power-to-Liquid hay cách doanh nghiệp chuẩn bị cho một thị trường năng lượng phát thải thấp. Điều này cho thấy không gian đối thoại trực tiếp là một phần rất quan trọng của quá trình học tập và cũng là nơi hình thành những tác phẩm báo chí có chiều sâu.

Phóng viên tác nghiệp tại buổi thực địa. Nguồn ảnh: Nhà báo Kiều Thoan Thu.

Có lẽ, bước phát triển tiếp theo của chương trình không nằm ở việc bổ sung thêm điểm đến hay thêm nội dung trình bày, mà ở việc giúp người tham gia kết nối tốt hơn với những gì đã quan sát được. Với những chủ đề có hàm lượng kỹ thuật cao, một phiên định hướng ngắn hoặc một tài liệu thông tin sơ bộ – trước chuyến đi để giới thiệu bối cảnh chính sách, chuỗi giá trị của ngành và những vấn đề đang được quan tâm, sẽ giúp các nhà báo, đặc biệt là các phóng viên trẻ hoặc chưa chuyên sâu về năng lượng, chủ động hơn trong việc quan sát và đặt câu hỏi. Tương tự, chương trình có thể tạo một phiên trao đổi ngắn vào cuối mỗi ngày để các các thành viên trong đoàn cùng nhìn lại những điều đã học được, chia sẻ những góc nhìn khác nhau hoặc kết nối các điểm đến trong cùng một bức tranh, sẽ giúp quá trình học tập trở nên trọn vẹn hơn.

Nếu coi bài báo là sản phẩm cuối cùng của một chương trình thực địa báo chí, thì giá trị của chuyến đi không chỉ được đo bằng số lượng điểm đến hay số cuộc gặp gỡ, mà bằng việc chương trình đã giúp người tham gia nhìn thấy bao nhiêu câu chuyện, hiểu được bao nhiêu mối liên hệ và có thêm bao nhiêu dữ liệu để kiểm chứng những vấn đề đang đặt ra trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Theo góc nhìn đó, Chương trình Thực địa Báo chí 2026 đã tạo dựng được một nền tảng rất tốt. Việc tiếp tục đầu tư cho “hành trình nhận thức” của người tham gia, bên cạnh “hành trình đến hiện trường”, sẽ giúp những chuyến thực địa trong tương lai tạo ra nhiều hơn nữa những tác phẩm báo chí cân bằng, dựa trên bằng chứng và có giá trị đối với quá trình chuyển đổi năng lượng ở Việt Nam.